Zomertijd of zomeruur

Basis kennis

Een paar begrippen om de zomertijd uit te leggen:

  • de aarde draait in 24 uur om zijn as, het ene eind van die as is de noordpool en het andere eind is de zuidpool; het snijvlak precies tussen de polen is de evenaar en de denkbeeldige cirkels evenwijdig aan de evenaar noemen we breedtes. De evenaar en de breedtes zijn verdeeld in 360 graden, zoals een cirkel;
  • in 1 jaar draait de aarde in een baan om de zon;
  • de draaïngsas van de aarde staat onder een hoek van 23°26′ ten opzichte van die baan om de zon.
aardebaan
De baan van de aarde om de zon

Hierboven een schetsje van de baan van de aarde met, tegen de wijzers van de klok in, de 4 plaatsen: winter, lente, zomer en herfst. Omdat het hier om het principe gaat is niets op schaal getekend en ook de zon in het centrum van de baan is niet getekend.

  • de Kreeftskeerkring ligt op 23°26’NB, hier staat eind juni de zon om 12:00 recht boven je hoofd;
  • de Steenbokskeerkring ligt op 23°26’ZB, hier staat eind december de zon om 12:00 recht boven je hoofd;
  • de poolcirkels liggen op 66°34’NB en 66°34’ZB, hierboven gaat in de zomer de zon niet onder en in de winter komt de zon niet op;
  • recht tegenover de 0 meridiaan, dus 180°OL of 180°WL, ligt de datum grens. Deze loopt als een rechte lijn van pool tot pool door de Grote of Stille oceaan met wat kleine aanpassingen.

Licht en donker

dag en nacht
Dag en nacht

In het bewegende plaatje hierboven is de stand van de aarde ten opzichte van de zon door de seizoenen heen weergegeven. Dit plaatje is een vertaling van het schema hierboven van de aarde die in een baan om de zon draait. De aardas is nu rechtop gezet en de aarde is zo gedraaid dat een willekeurige lengte precies op de zon gericht is. Het camera standpunt is ongeveer boven Malta. Elk “plaatje” is precies 24 uur na de vorige gemaakt, zodat het lijkt of de aarde niet draait.

Op de noordpool, boven de poolcirkel (het kleine blauwe  cirkeltje bovenin) is het in de winter de hele dag donker en in de zomer is het de hele dag licht, de middernachtzon.
Op de zuidpool is dat precies andersom.
Op de evenaar zijn dag en nacht altijd ongeveer even lang.

De BeNeLux en een deel van Duitsland liggen onder het rode cirkeltje, in de winter duurt de dag heel kort en de nacht juist lang, terwijl in de zomer de dag juist lang duurt en de nacht kort.

Staat de zon om 12 uur precies in het zuiden?

In de 2de wereldoorlog besloot de toenmalige heerser dat Berlijn het centrum van zijn macht was en dat dus in heel bezet Europa de tijd van Berlijn gold, als de zon in het zuiden staat is het 12 uur precies. Na de oorlog is dat iets aangepast: als op 15º oosterlengte de zon in het zuiden staat dan is het 12 uur, dat is 1 uur vroeger dan de tijd op de 0-meridiaan en heet de Central Europe Time (CET) en wordt aangeduid als UCT+1. Die UCT (Universal Coordinated Time) is de standaard wereldtijd, ook bekend als Greenwhich Mean Time (GMT). De CET geldt voor een groot deel van Europa, behalve voor Groot-Brittanie en Portugal, daar geldt de West Europese Tijd (=UCT).

In het schetsje hieronder zijn alle landen van Europa die de CET gebruiken aangegeven.

cet
Europa en de CET
  • De lijn over Benidorm en Greenwhich is de 0-meridiaan;
  • de lijn over Zweden, de grens tussen Duitsland en Polen naar de zeestraat tussen Sicilië en Italië is 15°OL. Hier staat de zon om 12 uur precies in het zuiden;
  • de BeNeLux, Frankrijk en Spanje zouden eigenlijk net als Engeland en Portugal in de West-Europese tijd liggen, maar voor handel en industrie is dat niet practisch.

De breedte afstand tussen de 2 uiterste punten (west Spanje en Oost-Polen) van de CET is 32,673°. Dat komt overeen met ruim 2 uur en 10 minuten.
In gewone woorden: de mensen in het west puntje van Spanje moeten nog ruim 2 uur wachten tot de zon opkomt, terwijl hij in oost Polen al boven de horizon staat. Maar ook: als de zon in Polen onder gaat dan hebben de Spanjaarden nog 2 uur licht.

In zonnestanden:

  • op de grens tussen Duitsland en Polen, en ook in Praag staat in de winter de zon precies om 12 uur in het zuiden;
  • in het oostelijkste puntje van Polen staat de zon al om 11u26 in het zuiden;
  • in het meest westelijke puntje van Spanje staat in de winter de zon pas om 14u37 in het zuiden
  • en bij ons staat de zon om 12u40 in het zuiden.

De zomertijd

Vanaf 1973, was er een energie crisis in de wereld door onenigheden elders in de wereld. Er werd van alles uit de kast gehaald om energie te besparen zoals de auto-vrije zondag en ook de zomertijd.
De gedachte is dat het daglicht ‘s-avonds als iedereen thuis is en van de lange warme zomeravond geniet onvoldoende benut wordt. En dat de dag ongeveer begint zo gauw de zon opkomt.
Door de klok 1 uur vooruit te zetten is er inderdaad langer daglicht in de avond.

zonnetijden
Zonsopkomst en -ondergang

Er is nooit onderzocht of en hoeveel de energiewinst is. Wel is er een idee uit de tijd van kaarslicht dat zo’n verschuiving in Nederland effectief is. De leefwijze van de tegenwoordige mens is zo anders dan in die kaarslichttijd dat het te betwijfelen is of die besparing wel echt is. Bovendien geldt de zomertijd voor heel Europa, de Duitsers, Polen en Spanjaarden zullen heel andere ervaringen hebben over de energie winst.

Bij de wisseling naar zomertijd eind maart en terug naar CET eind oktober treedt een soort “jetlag” verschijnsel op, wat bijna een hele week verminderde prestaties geeft.
Stel dat je maandag ochtend om 7 uur onderweg bent, in je gevoel is het dan pas 6 uur, geeuw. Of je hebt vergeten de wekker op zomertijd te zetten, dan ben je 1 heel uur te laat. Je zult overigens niet de enige zijn!
En Veeboeren hebben veel langer nodig om de veestapel aan de zomertijd te laten wennen.

Zomertijd in andere delen van Europa

zonsopkomst en-ondergang
zonsopkomst en-ondergang op diverse breedtes

In het grafiekje hierboven zijn de tijden van zonsopkomst en -ondergang getekend op 15°OL (dat is op de grens tussen Polen en Duitsland) en bij de breedtes 45° (de Pyreneën), 55°(Denemarken) en 65°(de poolcirkel).
Waar de lijnen door hetzelfde punt gaan eind maart en eind september staat de zon recht boven de evenaar. Daar beginnen de lente en de herfst.

Voor breedtes hoger dan 55°NB is de zomertijd niet echt zinvol omdat daar de avonden in de zomer toch al heel lang zijn. Bij breedtes kleiner dan 45° is het in de zomer bijna net zo snel donker als in de winter, waardoor ook daar de zomertijd niet echt zinvol is.

Tijden in enkele hoofdsteden in Europa

We hebben al gezien dat er grote verschillen zijn tussen oost en west en ook tussen noord en zuid in Europa. In onderstaande grafiek zijn de tijden van enkele hoofdsteden van Europa aangegeven.

europese steden
Zonnestanden in Europese steden

Enkele conclusies uit de grafiek:

  • Boedapest en Warschau hebben weinig rendement uit de zomertijd: hartje zomer is de zon in zomertijd net niet op en in de avond pas tegen 23:00 u onder;
  • in Oslo zou de zomertijd best een maand eerder kunnen beginnen;
  • de lijn van Madrid is zo vlak dat zomertijd of geen zomertijd weinig verschil maken;
  • Brussel en ook Nederland zitten tamelijk goed;
  • Warschau en Boedapest zouden er wellicht baat bij hebben als de wintertijd wordt ingevoerd: de klok 1 uur extra terug, want daar begint de dag als de zon nog ruim onder is;
  • al met al en rekening houdend met Europa als 1 groot geheel is de invoering van de zomertijd niet of nauwelijks echt zinvol.

Samengevat

De zomertijd geldt voor heel Europa en gaat in op het laatste weekend van maart en eindigt in het laatste weekend van oktober. Zomertijd is 1 uur vooruit ten opzichte van CET. En wintertijd bestaat niet, dat is de CET!
UCT is de tijd van de 0-meridiaan. Internationaal wordt ten opzichte van de UCT gerekend, UCT+1 is de midden Europese tijd CET en UCT+2 is de midden Europese zomertijd.

De zomertijd heeft helemaal niets met temperatuur te maken en evenmin met vakantie gevoel.

De zomertijd is een danige verstoring van ons levensritme, sommige mensen hebben er meer dan een week last van.
De energiewinst is nooit echt aangetoond en verschilt bovendien van land tot land.
Voor de stabiliteit is het beter om die zomertijd maar helemaal af te schaffen.